Sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ: Kiểm soát được thói quen, kiểm soát được cuộc đời

Như chúng ta đều biết, thói quen là con dao hai lưỡi, những thói quen hiện tại có thể dẫn bạn đến một cuộc sống tốt đẹp hơn nhưng cũng có thể khiến bạn thụt lùi theo năm tháng. Và thật không nói quá khi nói rằng nếu bạn có thể kiểm soát được thói quen thì cũng có thể kiểm soát được cuộc đời. Vậy thì chúng ta hãy cùng tự nhìn lại một chút: Hiện tại bạn đang tiến bộ mỗi ngày hay bạn của năm này vẫn giống như là năm trước, không có nhiều thay đổi và phát triển?

Xây dựng duy trì thói quen là một chủ đề không mới và cuốn sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ (Atomic Habits) của James Clear đối với nhiều người có lẽ không hề xa lạ. Trước khi đọc cuốn sách này thì mình cũng biết đến rất nhiều cuốn sách tương tự về hình thành thói quen. Một số cuốn thì nói về việc lập thói quen từ quan điểm tâm lý học hoặc là đúc kết bằng những mẹo kỹ thuật thực tiễn, nhưng cuốn Atomic Habits nó mới ở chỗ là cách truyền đạt của tác giả được lập luận chặt chẽ, thiết thực và nó ngắn gọn hơn.

Đặc biệt giá trị cốt lõi nhất mà mình thấy được đó là tác giả nói với chúng ta một điều rất quan trọng rằng: Việc thay đổi bản thân là thay đổi bản sắc của chính bạn. Thay vì khống chế chính mình bằng ý chí để có thể giữ gìn một thói quen thì tốt hơn hết là phải thay đổi được từ trong ra ngoài.

Sức mạnh của lãi kép của sự thay đổi nhỏ

Nhà tâm lý học nổi tiếng người Mỹ William James đã từng nói: “Gieo hành động bạn sẽ gặt thói quen, gieo thói quen bạn sẽ gặt tính cách, gieo tính cách bạn sẽ gặt số phận”.

Thói quen tốt sẽ làm nên cuộc sống của bạn nhưng mà nhiều khi chúng ta thường nhắm mắt làm ngơ trước những thay đổi nhỏ. Làm ngơ là bởi vì chúng ta hay thuyết phục bản thân rằng thành công lớn phải đòi hỏi hành động có quy mô. Vậy nên nhiều người luôn bỏ qua giá trị đến từ những cải tiến nhỏ bé mỗi ngày rồi cứ chần chừ hết lần này đến lần khác.

Thêm một đòn chí mạng hơn nữa là chúng ta thường hay đánh mất kiên trì bởi vì không hiểu hết được giá trị tiềm ẩn to lớn đến từ những thay đổi từng chút một. Nhưng mà những điều nhỏ nhặt này nó cũng chính là cách để chúng ta tạo ra lãi kép.

Trong sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ có đề cập đến một công thức như sau: Nếu có thể thay đổi 1% mỗi ngày trong một năm đến khi hoàn thành một việc gì đó bạn có thể tiến bộ gấp 37 lần. Ngược lại, nếu mà bạn thụt lùi về tốc độ 1% mỗi ngày trong một năm, khả năng hiện tại của bạn sẽ giảm xuống gần như bằng không.

Nhiều người cho rằng đây là một phép toán máy móc, nhưng mong rằng bạn hãy tạm để đó trước đã và tự mình kiểm chứng công thức này xem. Khi mà chúng ta chưa bắt tay vào thay đổi mọi thứ, kết luận quá sớm cũng chỉ có thể là lời bào chữa.

Thay đổi tí hon có thể tạo ra hiệu quả bất ngờ bởi vì duy trì thói quen chính là tạo ra lãi kép cho chính cuộc sống của bạn. Hãy nhìn vào biểu đồ thời kỳ lãi kép tiềm ẩn này: Khi làm gì đó chúng ta thường lý tưởng hóa hành động của mình, cho rằng mục tiêu là một đường thẳng đi lên bởi vì chúng ta làm gì cũng luôn mong nhận được một kết quả ngay lập tức. Nhưng thực chất việc thực hiện một thói quen tốt là một đường cong.

Trong thời gian đầu khi mới điều chỉnh thói quen bạn sẽ thấy đường cong này ban đầu sẽ đi xuống. Lúc này khi không nhìn thấy nhiều khác biệt, con người ta thường hay nản chí và nghi ngờ rằng liệu những nỗ lực mà mình bỏ ra có xứng đáng hay không. Đường cong đi xuống này nó không khác gì "thung lũng thất vọng", nhiều người rơi vào đó và rồi bỏ cuộc giữa chừng.

Tuy nhiên lúc này bạn cần phải tin rằng một khi có thể kiên trì đột phá điểm tới hạn thì chắc chắn hiệu quả sẽ xuất hiện. Đây chính là một đặc điểm chung của bất kỳ quy trình lãi kép nào: Kết quả mạnh nhất luôn luôn đến muộn.

Việc thay đổi thói quen giống như cây trúc sào: Trong 5 năm đầu tiên bất kể môi trường lý tưởng đến đâu chúng ta hầu như không cảm nhận được nó có đang lớn lên hay không. Nhưng sau 5 năm, như là một phép màu nó sẽ bắt đầu phát triển với tốc độ 30cm mỗi ngày và có thể đạt tới chiều cao 27m sau 6 tuần.

Hóa ra trong 5 năm trời đó là thời gian tích lũy tiềm năng của cây trúc. Trong thời gian đó trúc cắm rễ thật sâu vào lòng đất và chỉ chờ một ngày vươn thật cao. Thật ra rễ càng sâu cây càng lớn, thay đổi như vậy thì làm sao mà không thành nhân tài? Vì thế hãy sống như là cây trúc sào, bạn hãy luôn nhớ rằng thay đổi dù nhỏ bé đến đâu cũng đều có giá trị.

Tập trung vào hệ thống thay vì mục tiêu

từ những thay đổi tí hon bạn có thể tạo ra bất ngờ — Thay đổi dù nhỏ bé đến đâu cũng đều có giá trị

Theo tác giả Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ, nếu chỉ nhằm vào đích đến, bạn sẽ thất bại. Nếu chỉ nhìn vào kết quả mà bản thân mong muốn, về mặt tinh thần nó chẳng khác gì việc các bạn đang tự nhốt mình vào một quan điểm hạn hẹp.

Tất cả những tiềm ẩn trong bất kỳ mục tiêu nào đều chứa đựng một giả tưởng rằng: "Một khi đạt được mục tiêu tôi sẽ hạnh phúc". Quan điểm này nó giống như là một xiềng xích, nó khiến bạn trì hoãn niềm vui. Nhưng mà khi đạt được rồi bạn chắc chắn sẽ không thực sự vui đâu, đôi khi là thay vào đó là một cảm giác hụt hẫng đến lạ, đó là bởi vì lúc này bạn lại hy vọng vào một cột mốc tiếp theo.

Khi mà chằm chằm vào mục tiêu cụ thể nào đó thì động lực trong bạn sẽ là "Tôi nhất định phải đạt được điều đó", và động lực này nó sẽ thúc đẩy bạn tiến về phía trước. Nhưng mà một khi bạn đã đến đích rồi, ngọn lửa động lực này trong bạn nó cũng sẽ biến mất.

Đó là lý do tại sao nhiều người lại rơi vào trạng thái cũ, rơi vào thói quen cũ khi mà hoàn thành xong mục tiêu đã định. Bạn cần phải nhớ rằng việc thực hiện thói quen không phải nhằm vào mục tiêu để chiến thắng bằng được, mà là xây dựng một hệ thống thói quen với chu kỳ phổ biến dần dần và liên tục.

Cách tốt nhất để duy trì tinh thần theo James Clear là tập trung vào quá trình, tập trung vào hiện tại. Bạn không cần phải để dành hạnh phúc, bạn sẽ thực sự hạnh phúc ngay tại bây giờ và trong suốt quá trình mà bạn duy trì thói quen đó. Chắc chắn tinh thần này sẽ khiến cho bạn dễ dàng kiên trì bền bỉ.

Bí quyết duy trì thói quen: Thay đổi bản sắc

Tiếp theo, James Clear cho biết, bí quyết để duy trì thói quen là phải biết rõ bản sắc trong mình. Theo nghiên cứu, đằng sau mỗi hệ thống hành động là một hệ thống niềm tin, và hành vi không phù hợp với bản sắc sẽ không tồn tại lâu dài.

Điều này có nghĩa là gì? Trước khi muốn làm điều gì hãy để niềm tin của bạn trở thành người đó. Tức là, trước khi thực hiện một thói quen bạn phải xác định được bản thân muốn trở thành người như thế nào. Niềm tin của bạn là ai sẽ quyết định hành vi của bạn. Niềm tin càng vững mạnh, hành vi sẽ càng được lặp đi lặp lại một cách bền bỉ; mà hành vi càng được lặp lại, niềm tin sẽ tiếp tục được củng cố, thân phận sẽ càng trở nên rõ ràng hơn.

Đây chính là một vòng tuần hoàn phát triển bền vững và lâu dài. Một ví dụ đó là nếu mà bạn muốn giữ gìn thói quen chạy bộ thì cần phải xác định bản sắc của mình chính là một vận động viên. Khi bạn muốn đọc nhiều hơn để viết sách hay là viết nội dung thì bạn phải cho rằng bản thân tôi là một người sáng tạo. Nếu không biết rõ bản thân mình trước khi hành động bạn sẽ chỉ luôn làm hời hợt hoặc trong quá trình thực hiện sẽ luôn cảm thấy khó khăn và cưỡng ép. Vì thế hãy nhớ rằng thói quen là cách thể hiện con người bạn.

Từ góc độ này chúng ta hãy cùng tư duy ngược một chút để nhận ra một điều đó là chúng ta phải ngừng việc dán nhãn cho chính mình hoặc là người khác.

Ví dụ các bậc phụ huynh hay dán nhãn con mình là "lười học", "cẩu thả" hay "ham chơi" mỗi khi thấy nó đang ngồi xem tivi. Những cái nhãn mác này nó sẽ như là một lời tiên tri, và nếu như bạn cứ dán nhãn một cách lặp đi lặp lại như vậy nó có thể quay trở lại và trở thành hiện thực.

Logic 4 bước hình thành thói quen

trích dẫn hay từ sách thay đổi tí hon — Bạn phải xác định được bản thân muốn trở thành người như thế nào.

Phần tiếp theo, tác giả sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ sẽ hướng dẫn chúng ta hiểu rõ cách vận hành một thói quen trước khi hành động. Cụ thể, hãy thực hiện theo 4 bước: Gợi ý, Khao khát, Phản ứng và Phần thưởng.

Gợi ý: Khi bạn nghe tiếng chuông tin nhắn Facebook kêu lên, đây chính là gợi ý.
Khao khát: Bạn liền muốn biết ai đã nhắn tin cho mình, đây chính là khao khát.
Phản ứng: Sau đó bạn giơ tay ra cầm chiếc điện thoại và mở tin nhắn ra, đây chính là phản ứng.
Phần thưởng: Cuối cùng khi đọc hết tin nhắn bạn biết được họ muốn nói gì, việc này đã thỏa mãn nhu cầu bản thân và đó chính là phần thưởng.

Hầu hết mọi hành động trong cuộc sống thường ngày của chúng ta đều dựa trên nguyên tắc 4 bước này. Nó đáng sợ ở chỗ là một khi hoạt động thì sẽ không thể dừng lại được.

Ví dụ bạn nói hôm nay về sẽ đọc 20 trang sách, nhưng vừa ngồi xuống ghế sofa là bạn lập tức lấy điện thoại ra, nằm xuống, mở Facebook và lướt TikTok. Những việc làm này là một xâu chuỗi hành động trong quy trình thói quen đã được bạn hình thành trước đó rồi, nó khiến cho bạn không cần phải suy nghĩ gì cả, cứ thế mà tự động thôi. Chính vì vậy bạn cần phải hiểu được nguyên lý này để khắc phục thói quen xấu và xây dựng thói quen tốt.

4 bước để hành động chính xác

Nếu đã lỡ dính lỗi lầm trên thì bạn cũng đừng nên tự trách mình nữa. Bởi mọi lỗi lầm đều có thể tha thứ, và theo tác giả sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ bạn có 4 bước để hành động.

Bước 1: Làm cho rõ ràng

Cảm quan mạnh nhất của con người đó chính là thị giác, nó chiếm tới 90% tổng khả năng cảm giác trong cơ thể. Nếu bạn muốn phát triển thói quen đọc sách nhưng sách lại bị bỏ vào một góc, thì làm sao bạn có thể phát triển được?

Cách để thói quen trở thành một phần thiết yếu là phải khiến nó thường xuyên xuất hiện trước mắt bạn. Hãy để sách ở tất cả những chỗ có thể nhìn thấy và dễ dàng với tới: trên ghế sofa, trên kệ tivi, trên đầu giường.

Nguyên tắc này cũng tương tự như việc bạn muốn thay đổi thói quen xấu, tức là bạn phải loại bỏ được những “ngòi nổ” kích hoạt. Ví dụ thay vì để bánh kẹo ngọt ở văn phòng, bạn hãy để trái cây, hạt dinh dưỡng ở nơi dễ nhìn thấy. Khi không có sự nhắc nhở rõ ràng thì hành vi sẽ không dễ được kích hoạt, từ đó thói quen xấu sẽ dần bị đào thải.

Bước 2: Làm cho không thể kháng cự

Theo tác giả James Clear, có một công thức quan trọng đó là: Xếp chồng thói quen và lồng ghép với sở thích.

Xếp chồng thói quen: Sau thói quen hiện tại, tôi sẽ thực hiện một thói quen cần thay đổi. Ví dụ: Sau khi uống xong tách cà phê này tôi sẽ đọc sách một tiếng.
Lồng ghép sở thích: Theo một thói quen tôi cần thì tôi sẽ làm thói quen tôi muốn. Ví dụ: Bạn lười viết nhật ký nhưng thích chụp hình, hãy chụp một bức hình đẹp rồi viết đôi dòng kèm theo.

Ngoài ra, hãy mượn vào sức mạnh nhóm. Hãy tham gia vào một nhóm chạy bộ hay một nhóm có cùng sở thích. Khi ở trong một tập thể, bạn sẽ có xu hướng chăm chỉ và tích cực hơn đấy.

Bước 3: Làm cho mọi thứ trở nên dễ dàng

Nguyên tắc lớn nhất theo tác giả James Clear là phải giảm đi độ khó. Nếu muốn tập gym, hãy đến nơi gần nhà bạn nhất thay vì quá so sánh phòng tập nào rẻ hay tốt hơn.

Đặc biệt hãy duy trì nguyên tắc 2 phút: Khi bắt đầu một thói quen mới, không nên dùng thời gian quá 2 phút. Thay vì ép bản thân đọc sách cả tiếng, hãy bắt đầu bằng việc đọc 1 đến 2 trang sách. Buổi tập chạy bộ đầu tiên chỉ nên đi bộ để quen chân thôi!

Ý nghĩa của quy tắc này là dù thế nào cũng phải để bản thân làm được bước nhỏ bé đầu tiên. Ngược lại, nếu muốn bỏ thói hư tật xấu thì bạn phải tạo ra những cản trở, ví dụ như gỡ tất cả những ứng dụng làm tốn thời gian trên điện thoại.

Bước 4: Làm cho thói quen trở nên thú vị

Theo tác giả sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ, những thói quen xấu khó khắc phục vì chúng cung cấp cảm giác sung sướng ngay lập tức. Thói quen xấu mang lại cảm giác vui sướng tức thời nhưng hệ lụy sau này rất tồi tệ, thói quen tốt thì ngược lại.

Để có một thói quen tốt, bạn cần thêm một chút hạnh phúc nhất thời vào quá trình đó. Cách hiệu quả là theo dõi thói quen: Hãy lấy một tờ giấy theo dõi thói quen dán lên tường và đánh dấu hoàn thành mỗi khi bạn thực hiện xong. Việc này tuy đơn giản nhưng là quá trình tặng thưởng cho tinh thần.

Có hai điều cần nhấn mạnh:

Hãy kiên trì một cách vất vả còn hơn là bỏ cuộc. Đừng bỏ cuộc 2 lần liên tiếp vì đó là bắt đầu của một thói quen xấu.
Đừng để thước đo trở thành mục tiêu của bạn. Nếu bạn chỉ làm lấy lệ để hoàn thành bảng theo dõi thì nó sẽ chẳng có ý nghĩa gì cả. Đừng sống chỉ để tập trung vào mục tiêu.

Những lời nhắc nhở quan trọng từ sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ

Có rất nhiều thông điệp quý từ sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ. Theo Reading To Heal, có thể tóm gọn trong vài ý sau:

Thứ nhất, cả cuốn sách này nhấn mạnh một điều cốt yếu là việc tạo thói quen là tích lũy từng ngày, là quá trình xây dựng lãi kép là đầu tư thời gian bền bỉ. Vì thời gian hữu hạn nên bạn cần khám phá ra hướng đi mà mình giỏi: "Hãy làm những việc bạn cho là thú vị nhưng người khác cảm thấy tẻ nhạt". Dấu hiệu bạn phù hợp với việc nào đó là liệu bạn có thể chịu đựng được khó khăn của nhiệm vụ đó dễ dàng hơn hầu hết mọi người hay không. Người khác cảm thấy khổ nhưng mà bạn thấy chẳng nhằm nhò gì, nó không làm khó bạn được hoặc khi thực hiện bạn cảm thấy mình rất tận hưởng.

Thứ hai, đừng quá phụ thuộc vào thói quen. Đôi khi biến một việc trở thành tự nhiên, kết quả cuối cùng có thể sẽ trở thành sự tầm thường. Quá phụ thuộc vào thói quen có thể khiến cho chúng ta không thể có bước đột phá. Để tránh điều này, hãy đưa bản thân thực hành một cách có chủ đích.

Trạng thái cao nhất của thực hành có chủ đích là có thể đi vào trạng thái “dòng chảy” (sách Flow Dòng chảy của Mihaly Csikszentmihalyi). Dòng chảy không phải là một thói quen, dòng chảy là thứ bạn cần tập trung hoàn toàn tuyệt đối để làm tốt hơn nữa và dần trở thành một bậc thầy.

Điều cuối cùng là chúng ta cần phải thường xuyên suy ngẫm và xem xét lại bản thân, đừng để bản sắc của mình “bắt cóc” chính mình. Nếu quá phụ thuộc vào niềm tin và bản sắc cá nhân khi hình thành thói quen, khi không đạt được bạn sẽ vô cùng lạc lõng, thất vọng và trở nên yếu đuối.

Kết lại, thông điệp quý nhất của sách Thay đổi tí hon hiệu quả bất ngờ là: Những thói quen nhỏ bé này sẽ không đơn giản là cộng lại, chúng có mối quan hệ nhân lên, xếp chồng lên nhau và cuối cùng tạo ra những hiệu ứng tổng hợp thay đổi hoàn toàn cuộc sống của bạn. Sau khi hình thành một thói quen mới, nó sẽ kéo theo một loạt những thay đổi của thói quen tích cực khác.

Với riêng mình, có một thói quen tuyệt vời mà mình cảm thấy hạnh phúc đó là hình thành được thói quen đọc sách. Thông qua việc đọc, mình thấy mình còn “chưa biết” và nhận ra những sự thay đổi bất ngờ.

Chúc tất cả chúng ta đều có thể thành công tìm ra đòn bẩy cho cuộc sống của mình và dùng hệ thống xây dựng thói quen trở thành công cụ giúp cuộc sống trở nên ý nghĩa hơn.