Thử một lần review Đạo Đức Kinh

Về Lão Tử và Đạo Đức Kinh

Được viết cách đây hơn 2500 năm trong bối cảnh thời kỳ Đông Chu đầy biến động của Trung Quốc, tác phẩm Đạo Đức Kinh gồm 81 chương ngắn gọn không phải là một văn bản triết học hay tôn giáo.

Ngược lại, nó là một bản đồ dẫn lối cho những ai đang tìm kiếm sự cân bằng, sự tĩnh lặng trong một thế giới không ngừng hỗn loạn. Lão Tử, một nhân vật huyền thoại đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi về sự tồn tại thực sự, được xem là người sáng lập ra Đạo giáo. Dù một số học giả phương Tây nghi ngờ liệu ông chỉ là một nhân vật thần thoại, những lời dạy trong Đạo Đức Kinh đã sống mãi qua hàng thiên niên kỷ, vượt qua mọi biên giới và thời đại, ảnh hưởng đến hàng triệu con người.

Câu chuyện kể rằng Lão Tử vốn là một người giữ sách tại triều đình, đã quyết định rời bỏ cuộc sống thành thị đầy suy đồi đạo đức để đi về phương Tây. Khi đến ải Hàm Cốc, viên quan giữ ải đã van xin ông để lại những lời dạy trước khi ra đi, và chính từ đó Đạo Đức Kinh ra đời. 

Cuốn sách này là một món quà chia tay đầy xúc động, một cái nhìn cuối cùng của bậc hiền triết cuộc sống, vạn vật. Nó không phải là sự từ bỏ cay đắng mà là một viên ngọc trí tuệ được gói gọn trong 81 chương.

Đạo Đức Kinh là một tác phẩm khó phân loại. Nó vừa là triết học, vừa là thơ ca, vừa là sách hướng dẫn sống, vừa là luận thuyết về quản trị. Nhưng trên tất cả, nó là một tấm gương phản chiếu lại chính con người chúng ta: Những ham muốn, những sợ hãi và những vướng mắc mà ta tự tạo ra. Qua những câu văn ngắn gọn, thơ mộng và đầy nghịch lý, Lão Tử không thuyết giáo hay ra lệnh, ông chỉ nhẹ nhàng chỉ ra "Đạo" - một nguyên lý không thể diễn tả bằng lời, vừa là nguồn gốc vừa là khuôn mẫu của mọi thứ tồn tại. 

Từ Đạo, ông bàn về Đức, lòng khiêm nhường, sự điều độ, lòng từ bi - những phẩm chất đứng vững trước thử thách của thời gian.

Bản chất căn bản của Đạo

Ngay khi mở Đạo Đức Kinh, người đọc lập tức đối diện với một cú sốc triết học đầy thách thức:
 

"Đạo khả đạo phi thường đạo, Danh khả danh phi thường danh". 

Đạo mà có thể nói ra thì đó không phải là Đạo vĩnh hằng. Tên mà có thể gọi ra thì đó không phải là tên vĩnh hằng. Bằng câu mở đầu này, Lão Tử đã đập tan ảo tưởng rằng trí tuệ, lý trí hay ngôn ngữ thông thường có thể nắm bắt được Đạo. Đây là một động thái đầy mâu thuẫn: dùng ngôn ngữ để tuyên bố sự bất lực của ngôn ngữ, viết một cuốn sách để khẳng định những gì được viết không phải là chân lý tuyệt đối. Nhưng chính trong sự nghịch lý đó lại ẩn chứa một sự khôn ngoan sâu sắc buộc ta phải vượt lên trên định nghĩa.
 

Vậy Đạo là gì? 

Nhiều người dịch Đạo là con đường, là nguyên lý, nhưng nhiều người khác lại quyết định giữ nguyên từ Đạo vì không từ nào có thể diễn tả trọn vẹn. Hãy cố gắng hình dung Đạo là nguyên lý căn bản nhất của vũ trụ, là sức mạnh tạo tác và duy trì vạn vật, là quy luật tự nhiên chi phối mọi thứ mà không cần can thiệp. 

Lão Tử mô tả Đạo bằng hình ảnh tuyệt vời: Đạo trống không nhưng dùng không bao giờ đầy. Giống như cái bình có giá trị ở khoảng không bên trong, hay căn phòng có ích nhờ khoảng trống giữa các bức tường. Đạo là cái "không" tạo nên mọi "có", là sự vắng mặt tạo nên sự hiện diện.

Trong chương 25, Lão Tử viết:

"Có vật hỗn nhiên mà thành trước trời đất, tĩnh lặng trống rỗng, đứng không bao giờ thay đổi". 

Đạo không phải là một vị thần tạo hóa có nhân cách, mà là một quá trình tự phát không cần sự điều khiển. Một đặc điểm quan trọng khác là tính nuôi dưỡng của Đạo, được ví như một người mẹ không bao giờ cạn kiệt năng lượng, luôn ban tặng mà không ép buộc.
 

Lòng khiêm nhường là cốt lõi

Trong chương 8, Lão Tử khuyên rằng thiện cao nhất giống như nước. Nước mang lại lợi ích cho vạn vật mà không tranh giành, nó ở nơi mà hầu hết mọi người tránh né. Nước mềm mại nhất, dễ uốn nắn nhất nhưng lại có sức mạnh xuyên thủng đá cứng nhất. Chính vì biển ở nơi thấp nhất nên mới trở thành vua của trăm sông. Đây là bài học về sức mạnh trong sự mềm mại, về chiến thắng trong sự nhường nhịn.

Lão Tử cũng phê phán xu hướng làm phức tạp hóa mọi thứ của con người. Càng nhiều luật lệ càng có nhiều tội phạm, càng nhiều quy định càng có nhiều người vi phạm. Sự đơn giản là chìa khóa của sự hài hòa. 

Nghịch lý quan trọng nhất là "Vô vi" - hành động mà không hành động. Đây không phải sự lười biếng mà là hành động xuất phát từ sự hòa hợp sâu sắc với tự nhiên đến mức nó trở nên dễ dàng, giống như người bơi giỏi trôi theo dòng nước chứ không chống lại nó.
 

Thực hành và sức mạnh của Đức

Nếu Đạo là nền tảng thì Đức là cách Đạo biểu hiện tự nhiên trong hành vi. Đức trong Đạo giáo không phải là những quy tắc đạo đức ép buộc. Nó bao hàm ý nghĩa về sức mạnh nội tại, về sự thể hiện tự nhiên của bản chất thực. Khi một cây cối vươn lên sinh trưởng theo bản chất của nó, đó là Đức. Khi một người sống theo bản chất chân thật của mình mà không giả tạo, đó cũng chính là Đức.

Lão Tử phát biểu:

"Đạo sinh ra muôn vật, nuôi dưỡng chúng, duy trì chúng... tạo ra mà không chiếm hữu, hành động mà không mong đợi, hướng dẫn mà không can thiệp". 

Đức không đến từ việc áp đặt hay kiểm soát mà từ việc buông bỏ. 

Trong chương 38, ông phân biệt: "Người Đức cao không có Đức cho nên có Đức. Kẻ Đức thấp không mất Đức nên không có Đức”. 

Người có đức thực sự thậm chí không nghĩ về việc mình đang có đức hạnh, họ đơn giản là sống. Những người luôn phô trương việc thiện thực ra chưa có đức thực sự, vì nó không còn tự nhiên.

Ông liệt kê ba bảo vật: Từ bi, Tiết kiệm và Không dám đứng đầu thế giới. Từ bi sinh ra lòng dũng cảm thực sự (sự hy sinh vì người khác). Tiết kiệm dẫn đến sự rộng rãi vì ta không lãng phí. Và khiêm nhường là nền tảng của lãnh đạo. Đức còn đòi hỏi sự trở về với trạng thái giống như trẻ sơ sinh: mềm mại, linh hoạt, cởi mở và sống trọn trong hiện tại, trái ngược với sự cứng nhắc của người trưởng thành.

Sức mạnh của Đức không nằm ở khả năng thống trị mà ở khả năng nuôi dưỡng và biến đổi. Một người khôn ngoan là người thắng chính mình và biết đủ.
 

Biết đủ không phải là có nhiều, mà là biết rằng những gì mình có đã là đủ.

Sống phù hợp với Đạo trong xã hội

Đạo Đức Kinh còn đưa ra hướng dẫn cho cả cá nhân và nhà lãnh đạo. Về quản trị, Lão Tử có câu nói nổi tiếng: "Trị một nước lớn như nướng một con cá nhỏ". 

Khi nướng cá nhỏ, nếu bạn lật qua lật lại quá nhiều, nó sẽ vỡ nát. Quản trị cũng vậy, càng can thiệp nhiều càng phá vỡ sự hài hòa tự nhiên. Những nhà lãnh đạo tốt nhất là những người quản trị ít nhất, âm thầm đến mức khi mọi việc hoàn thành, người dân nghĩ rằng "chúng ta tự làm lấy".

Sức bền của xã hội nằm ở tính linh hoạt như nước. Những hệ thống quá cứng nhắc thường bị gãy khi hoàn cảnh thay đổi, trong khi hệ thống linh hoạt, biết nhường nhịn sẽ tồn tại lâu dài. 
Lão Tử tin rằng thay đổi xã hội phải bắt đầu từ cá nhân. Hòa bình thế giới bắt đầu từ hòa bình trong tim. Nếu không có sự thay đổi từ bên trong mỗi người thì mọi cải cách cấu trúc chỉ là bề nổi.

Vũ trụ được chi phối bởi sự tương tác giữa Âm và Dương. Sự hài hòa đạt được khi các lực lượng này cân bằng động. Con người khôn ngoan nên tránh các thái cực và đón nhận con đường trung dung. Sự đơn giản hóa cuộc sống giúp ta tự do khỏi gánh nặng sở hữu và lo lắng.

Sống phù hợp với Đạo cũng đòi hỏi nhận thức về cái chết và sự vô thường. Lão Tử không né tránh cái chết mà chấp nhận nó như một phần của chu kỳ sống. Khi không ôm chặt lấy sự sống một cách tuyệt vọng, ta mới thực sự sống trọn vẹn. Ông cũng cảnh báo về sự thái quá: "Đẩy áp cho tới tràn không bằng dừng lại đúng lúc. Mài dao cho quá bén thì lưỡi không giữ được lâu". 
 

Một người khôn ngoan phải biết điểm dừng.

Những suy ngẫm đương đại từ sách Đạo Đức Kinh

Đạo Đức Kinh không phải tác phẩm để đọc một lần rồi cất đi, mà là người bạn đồng hành cho cả cuộc đời. Dù ra đời từ 2500 năm trước, nó vẫn cực kỳ phù hợp với xã hội hiện đại - nơi con người bị bao vây bởi áp lực phải có nhiều hơn và làm phức tạp hóa mọi thứ.

Có người phản biện rằng triết học của Lão Tử quá thụ động. Nhưng thực tế, ông không dạy cam chịu áp bức, ông dạy hành động khôn ngoan như nước. Nước không bạo lực nhưng có thể làm mòn đá. Sự rút lui mà ông nói đến không phải là trốn vào núi cao, mà là rút lui tâm lý khỏi sự tranh giành, tham vọng ngay trong lòng xã hội.

Trong kinh doanh, Đạo Đức Kinh dạy về lãnh đạo phục vụ. Trong tâm lý học, nó tương đồng với trạng thái Flow mà Reading To Heal từng đề cập ở bài viết trước. Trong sinh thái, nó nhắc nhở con người là một phần của tự nhiên. Giá trị lớn nhất của cuốn sách là khả năng thay đổi cách chúng ta nhìn nhận bản thân: chúng ta không phải những thực thể cô lập mà là một phần không thể tách rời của vũ trụ.

Cuối cùng, Đạo Đức Kinh không hứa hẹn giàu sang hay quyền lực, nó hứa hẹn sự bình an và tự do thực sự. Đạo không ở đâu xa, nó luôn ở ngay trong bạn, chờ được nhận ra. Đạo mà có thể nói ra thì không phải là Đạo vĩnh hằng, nên đừng bám víu vào câu chữ, hãy để nó thấm vào bạn và biến đổi bạn một cách tự nhiên.